532. Als een herder
Filosofen onderzoeken menselijk denken en de begrippen die daarin gebruikt worden. Vrijheid. Moraal. Het Goede. De Waarheid. Filosofen proberen begrippen te begrijpen. Ze denken over denken.So far so good. Maar waar komen begrippen vandaan? Hoe ontstaan ze, hoe worden ze opgeroepen?Douglas Hofstadter en Emmanuel Sander hebben in hun Surfaces and Essences (2013) overtuigend betoogd dat begrippen de neerslag vormen van het maken van analogieën. Het gebruiken van begrippen, zo luidt hun stelling, is een vorm...
read more531. Chimpansee politiek
In de jaren negentig van de vorige eeuw begon de politieke polarisatie in de Verenigde Staten met de verkiezing van de Republikeinse oppositieleider Newt Gingrich. Gingrich had zijn opmars in de landelijke politiek te danken aan een compromisloze wijze van campagne en oppositie voeren, en die stijl bracht hij ook naar het voorzitterschap van de Republikeinse fractie in het Huis van Afgevaardigden. Bij de verkiezingen van 1994 kreeg die fractie de meerderheid en werd Gingrich voorzitter van het Huis, House speaker – een machtige positie,...
read more530. Is Sinterklaas een leugen?
We hebben de Sinterklaas-periode weer gehad. Deze keer was er geen commotie rondom Piet, maar wel een bedreiging van een acteur die zogenaamd in het Sinterklaas-journaal het ‘geheim’ van Sinterklaas zou hebben verklapt. Daar waren sommige mensen kennelijk heel boos over. Aan de andere kant waren er juist mensen die moeite hadden met het hele geheim, en die vonden dat het spelen van Sinterklaas eigenlijk het liegen tegen kinderen is. De voornaamste stem in dat kamp was die van filosoof Jan Warndorff, in een ingezonden stuk in de...
read more529. Een fatale erfenis
In de laatste weken heb ik de evolutie van mensen, chimpansees en bonobo’s besproken, in een poging om duidelijk te maken hoe mensen zulke paradoxale wezens zijn geworden: tegelijk de minst agressieve en de meest gewelddadige aap. Vandaag wil ik de sluitsteen van mijn betoog plaatsen. Het oerprobleem van mensen is, denk ik, te begrijpen als een mismatch tussen onze erfelijke aanleg en moderne omstandigheden. Het is daarom te vergelijken met een bekend modern probleem: obesitas. In de kern is de toenemende obesitas in onze samenleving...
read more528. De oermoord
De afgelopen weken heb ik de evolutionaire geschiedenis van de mens, de Homo sapiens, vergeleken met die van onze naaste verwanten, de chimpansee en de bonobo. (Ik heb zelfs gepleit voor een indeling van de mens als ‘derde chimpansee’, de Pan sapiens) We zagen in die vergelijking belangrijke overeenkomsten en belangrijke verschillen. De belangrijkste verschillen zijn deze: Mensen zijn, veel meer dan andere chimpansees, uitmuntende samenwerkers. Mensen delen voedsel, beschermen elkaar en dragen samen zorg voor de kinderen in de...
read more527. De tweeslachtige aap
Nadat we in de afgelopen weken onze naaste verwanten, de chimpansee en de bonobo, hebben bestudeerd, gaan we tenslotte mensen vergelijken met onze mede-chimps. Hoe verschilt onze evolutie van de hunne en hoe zijn we daarom geworden wie we zijn? Ik heb eerder uitgelegd hoe verschillende soorten ontstaan: nieuwe soorten worden op een bepaalde manier geïsoleerd van de moederpopulatie en ontwikkelen in die afzondering afwijkende karakteristieken die in hun nieuwe omgeving van voordeel zijn. Natuurlijke selectie bevordert de verspreiding van die...
read more526. De hippie aap
In een poging om de agressiviteit van mensen te verklaren, vergelijk ik onze evolutie met die van onze naaste verwanten, chimpansees en bonobo’s. Vorige week zagen we hoe het voedingspatroon van chimpansees leidt tot een wijze van groepsvorming – en een groepscultuur – die geweld in de hand werkt. Kort samengevat: om voldoende voedsel te krijgen, met name zachte bladeren en kruiden die ook door de aanwezige gorilla’s worden gegeten, moeten chimpansees in wisselende groepen grote afstanden overbruggen. Dat werkt...
read more525. De agressieve aap
Vorige week kondigde ik aan de drie chimpansees-soorten – chimpansee, bonobo en mens – te zullen onderzoeken op hun evolutie, om te kijken of hun manier van samenleven daaruit te begrijpen valt. Momenteel zijn er namelijk grote verschillen in hoe groepen bij de drie soorten functioneren. Kort gezegd: chimpansees zijn onderling, binnen een groep, vaak agressief naar elkaar en voeren ook met groepen onderling ‘oorlog’. Bonobo’s zijn veel minder agressief naar groepsgenoten toe en hebben ook geen conflicten tussen...
read more524. De drie chimpansees
Er waren eens drie chimpansees. Dat klinkt als een verhaal uit de sprookjes van Grimm, maar het is de huidige situatie in het dierenrijk, als we naar classificatie van soorten kijken. Veel biologen voegen chimpansees, bonobo’s en mensen daarin namelijk samen onder de bovensoort (genus) Pan. In navolging van geograaf Jared Diamond zie ik mensen als de derde chimpansee-soort: dus als Pan sapiens, naast Pan troglodytes en Pan paniscus. Mens, chimpansee, bonobo. De drie soorten hebben heel veel gemeenschappelijk – 98 procent van hun...
read more523. De derde chimpansee
Twee jaar geleden analyseerde ik op deze plek hoe onze moraal is geëvolueerd: door de ontwikkeling van sociale emoties die mensen laten samenwerken met win-win uitkomsten voor henzelf en betere resultaten voor de groepen waarin ze fungeren. In het kort was mijn idee dit: Om het ontstaan van samenwerking uit te leggen kunnen we het beste het menselijk verkeer als een web van herhaalde prisoner’s dilemma’s zien. Dat wil zeggen: als twee mensen, Ad en Bea, elkaar tegenkomen hebben ze vier keuzes/mogelijkheden: Coöperatie (zowel Ad als Bea wordt...
read moreGeef een filosofisch gesprek cadeau!
