In de jaren negentig van de vorige eeuw begon de politieke polarisatie in de Verenigde Staten met de verkiezing van de Republikeinse oppositieleider Newt Gingrich. Gingrich had zijn opmars in de landelijke politiek te danken aan een compromisloze wijze van campagne en oppositie voeren, en die stijl bracht hij ook naar het voorzitterschap van de Republikeinse fractie in het Huis van Afgevaardigden.
Bij de verkiezingen van 1994 kreeg die fractie de meerderheid en werd Gingrich voorzitter van het Huis, House speaker – een machtige positie, staatsrechtelijk de derde plek na president en vice-president.
Meteen na zijn verkiezing maakte de speaker een einde aan alle samenwerking met de Democraten across the isle, polarisatie was vanaf dat moment het heersende model van Amerikaanse politiek. Gingrich bevorderde dat Republikeinen alleen nog maar met elkaar omgingen en niet meer met Democraten, zoals de gewoonte was. Hij zorgde ervoor dat de afgevaardigden elk weekend naar hun thuisstaat vlogen om kiezers en donateurs te paaien, in plaats van bijvoorbeeld in Washington bij een Democratische collega te gaan eten.
Na de verkiezingen gaf Gingrich zijn collega’s een boek van primatoloog Frans de Waal, Chimpanzee Politics, cadeau. Wat hij de Republikeinen wilde meegeven was dat chimpansees letterlijk een strijd op leven en dood voeren om de macht en dat je alleen op die manier een alfa kunt worden.
Alfa
In Gingrichs ogen is een alfa iemand die alles doet om te macht te krijgen en te houden. Hij wilde van zijn collega’s conservatieve krijgers maken die vechten, stelen, dreigen, liegen en bedriegen om hun tegenstanders te verslaan. Bondgenootschappen zijn er alleen om er zelf beter van te worden – en om zo snel mogelijk te verbreken wanneer dat voordeel oplevert.
Is dat echter hoe een alfa functioneert in het dierenrijk, bijvoorbeeld bij onze verwanten, de chimpansees? Zelden.
Volgens Frans de Waal – die door Gingrich duidelijk niet goed is gelezen – zijn er weliswaar bullies die het tot alfa schoppen en die alleen zichzelf en hun vrienden bevoordelen, maar dat zijn niet de populaire en stabiele leiders. Wanneer een alfa-chimpanseeman de groep domineert door angst in te boezemen zal die groep gaan wachten op een uitdager die een einde maakt aan het schrikbewind. En wanneer de alfa eenmaal wordt afgezet – eerder vroeger dan later – zal hij geen invloed meer uitoefenen in een ondergeschikte, maar comfortabele, positie, maar uit de groep worden gestoten of worden gedood. Chimpansees haten de instabiliteit van een tirannieke alfa en buiten zijn directe bondgenoten (die door hem bevoordeeld worden) geniet hij geen steun.
Daartegenover staat, volgens De Waal, de echte leider, de ware alfa:
Hoewel hij dominant is en zijn positie tegen rivalen verdedigt, is hij gewelddadig noch overdreven agressief. Hij beschermt de underdog, handhaaft de vrede in de gemeenschap en troost wie pijn heeft of verdrietig is. Wanneer je alle keren analyseert dat degene die een gevecht verloren heeft wordt vastgehouden, zie je dat vrouwen anderen meer troosten dan mannen. De ene opvallende uitzondering is de alfaman. De man fungeert als de heler-commandant, die anderen in nood meer troost dan wie dan ook. Zo gauw een gevecht uitbreekt kijkt iedereen naar hem om te zien hoe hij zal handelen. Hij is de scheidsrechter bij disputen.
Primaten geven doorgaans de voorkeur aan familie en vrienden bij een conflict, maar bij een echte alfa gaat het anders. Hij grijpt in om de vrede in de groep te herstellen en beschermt doorgaans de zwakkere in een gevecht, zoals een vrouw tegen een man of een jonge tegen een oudere aap.
Alfa’s – echte alfa’s – bewaken het belang van de groep, niet louter dat van zichzelf en van hun coalitie.
Machiavelli
Maar. Je zou ook kunnen vragen: een type leider zoals Gingrich (en Trump, Poetin of Orban), de verdeel-en-heers staatsman, is dat niet het soort dat al vijfhonderd jaar geleden werd geprezen door Niccolo Machiavelli? Verdeel en heers, liever gevreesd dan bemind, steek een ander het mes in de rug voordat hij dat bij jou doet, altijd uit op eigenbelang, alles om maar macht te krijgen en te houden? Als Machiavelli dergelijk gedrag aanprees, is de bullebak-chimpansee dan niet toch een goed model voor een moderne politicus?
Het lijkt erop. Maar nee.
Machiavelli beveelt tal van chimpansee-tactieken aan in zijn beroemde/beruchte Il Principe, dat is waar. Wreedheid? Okay. Angst zaaien? Okay. Eedbreuk? Okay.
Maar.
Op meerdere plekken in zijn werk maakt Niccolo duidelijk dat de macht die je daarmee verwerft gebruikt moet worden om het volk tevreden te stellen. Om “eenheid, vrede en trouw” te bevorderen. Het gaat om het welzijn van de gemeenschap als geheel, niet alleen om jou als heerser en je familie en vrienden.
De duidelijkste formulering vinden we in hoofdstuk VIII:
Van goed gebruikte wreedheid (als het slechte tenminste goed genoemd mag worden) kan men spreken wanneer iemand deze plotseling begaat, uit noodzaak zich te handhaven, en niet verder continueert maar omzet in zo groot mogelijk welzijn voor zijn onderdanen. Slecht gebruikt is die wreedheid die, ook al is ze in de openingsfase klein, met de tijd eerder toe dan afneemt. Zij die zich aan eerstgenoemde manier houden, kunnen zowel tegenover God als tegenover de mensen hun machtspositie op de een of andere manier waarmaken […]. De anderen kunnen zich onmogelijk handhaven.
Met andere woorden: de beste heerser is de alfa van De Waal, niet die van Gingrich. Degene die het opneemt voor de underdog, die healer-in-chief is en altijd het groepsbelang bewaakt. En de vrede. Niet degene die polariseert en alleen naar vrienden omkijkt.
Geen alfa
Dus. Als Trump politieke tegenstanders voor de rechter brengt, als hij zijn supporters gratie verleent, als hij de delfstoffen van een land opeist omdat het hem en zijn bondgenoten rijker maakt: alfa-gedrag is het niet en tot een stabiel bestuur zal het ook niet leiden.
Als Poetin oppositieleiders laat vermoorden, lucratieve baantjes verdeeld onder vrienden of oorlogen (pardon, speciale operaties) verklaart om zijn machtsgebied uit te breiden: idem dito.
Orban, Loekasjenko, Bukele Ortez, al-Sisi, Netanyahu en al die andere corrupte leiders (helaas teveel om op te noemen): ze zullen zich onmogelijk kunnen handhaven – dat is mijn voorspelling, steunend op De Waal en Machiavelli.
Hoe instabiel bullebak-chimp politiek is hebben we de afgelopen anderhalf jaar in Nederland gezien, waar een kabinet in elkaar werd geknutseld waarbij de leider, Dick Schoof, voortdurend werd ondermijnd door chimpansee-politicus Geert Wilders. En door diens mede-fractieleiders, Yesilgoz, Vroonhoven en Van der Plas, die samen met Wilders buiten de ministerraad om besluiten namen die louter hun eigen achterban moesten bevredigen. Dus zagen we uitputtend overleg over de voorjaarsnota, waarbij Dick Schoof op de gang mocht wachten op de uitkomst, waarna de leiders triomfantelijk kwamen vertellen wat ze voor hun eigen supporters hadden binnengesleept. Het algemeen belang leek dood en de meest populistische leider beperkte de definitie van volk tot de eigen achterban.
Gegeven de samenstelling van deze coalitie en de insteek van de deelnemende partijen: is het dan verwonderlijk dat het kabinet in anderhalf jaar niks voor elkaar kreeg en – uniek in onze parlementaire geschiedenis – zelfs twee keer uiteenviel?
Nota bene: een leider die misschien aan alfa-eisen, maar zeker aan de normen van Machiavelli voldoet en daarom een stabiel bewind kent, is de Chinese president Xi Jin Ping. Qua wreedheid scoort hij hoog, maar hij lijkt bij elke handeling het belang van de Chinese bevolking in het oog te houden, niet alleen dat van de communistische partij. Uitgezonderd etnische minderheden zoals de Oeigoeren, natuurlijk. Dus in dat opzicht (niet in dat van democratie of mensenrechten) steekt hij gunstig af bij Poetin of Trump. En ik denk dat de Chinese samenleving daarom ook in de 21e eeuw stabieler is dan de Russische of Amerikaanse. Tenzij de Verenigde Staten uit hun chimpansee-fase geraken en weer een uitgebalanceerde rechtsstaat worden.
Twee sferen
En nog een laatste opmerking. Zowel voor chimpansees als voor Italiaanse heersers bij Machiavelli geldt: vrede, eenheid en trouw hoeven alleen te worden bevorderd binnen de eigen groep, de eigen staat. Chimpanseegroepen voeren oorlog met elkaar en een overwinning op de buren vergroot het aanzien van een alfa. Evenzo gaat het Machiavelli om de eenheid van Italië, niet om vrede tussen Italië en zijn buurlanden.
Buitenlandse politiek is altijd onstabiele chimpanseepolitiek geweest – en gebleven, al hebben de overwinnaars van WO II geprobeerd om het vanaf 1945 ietsjes stabieler te maken dan voorheen. Maar dat tijdperk, waarin de Verenigde Naties en internationale rechtbanken de orde een beetje bewaakten, lijkt nu voorbij. Opgeblazen, zoals alle kranten schrijven, door het land dat de internationale rechtsorde op heeft gezet: de VS.
Want Trump is degene die de (misplaatste) lessen van Newt Gingrich tot het uiterste doorvoert – en tot een paradoxale plaats ver buiten Gingrichs voorstellingsvermogen: een plek waar je een veroveringsoorlog tegen een NATO-bondgenoot aankondigt en tegelijk de Nobelprijs voor de vrede claimt.
Daar zou geen chimpansee op komen.
Geef een filosofisch gesprek cadeau!
