Afgelopen juli ontstond er in de VS een hooglopend politiek conflict rondom de zogenaamde ‘Epstein Files’, gegevens rondom de veroordeelde pedofiel Jeffrey Epstein, die in 2019 onder verdachte omstandigheden zelfmoord zou hebben gepleegd in zijn cel. Aanhangers van Trump, gesteund door de Democratische oppositie, eiste openheid van zaken van de regering-Trump. Trumps partijgenoten in het Huis van Afgevaardigden wisten een motie daartoe maar net te voorkomen, door het parlement eerder op vakantie te sturen.
Nu keren de congresleden echter terug van reces en we weten al dat over een paar weken een meerderheid van 218 leden (met alle Democraten en een paar opstandige Republikeinen) zal vragen om vrijgave van alle relevante documenten. Dus de strijd van afgelopen zomer gaat opnieuw opspelen.
MAGA
Voor een Europeaan is de commotie rondom Epstein niet helemaal mee te voelen, zelfs al speelt de Engelse prins Andrew een belangrijke rol in het schandaal.
Complottheorieën rondom Epstein komen uit het rechtse MAGA-kamp van Trump. De president heeft daarbij lang gezinspeeld op nieuwe, scandaleuze feiten die hij na zijn installatie bekend zou maken. Ook zijn minster van Justitie, Pam Bondi, heeft dat vuur opgestookt.
Voor veel rechtse kiezers staat ‘Epstein’ voor corruptie in de Amerikaanse elite, over de talrijke dwarsverbanden tussen geld en politieke macht, over het politieke en onrechtvaardige gebruik van juridische middelen. En waarschijnlijk zit in die overtuiging veel waarheid. Er is veel aan Epsteins zaak wat vreemd is.
Wat MAGA echter ook hoopte, en wat door Trump werd aangejaagd, was de overtuiging dat uit geheime documenten de ‘schuld’ van Trumps vijanden zou blijken: dat bij Epsteins ‘klanten’ allerlei Democratische politici en donateurs zouden zitten en dat de regeringen van Obama en Biden dit bewust zouden hebben verdoezeld.
Trump ondersteunde dit geloof in zijn verkiezingscampagne.
In juli ontkende zijn Justitie-departement dit echter plotseling en vond Trump dat alles een hoax was – van de Democraten.
Deze ommezwaai werd door zijn MAGA-aanhang niet gepikt.
Gaslighting
Het ironische in dit geval is dat ‘Epstein’ een typisch voorbeeld was van Trumps succesvolle manier van het bespelen van de publieke opinie, met een tactiek die vaak gaslighting wordt genoemd.
De term gaslighting komt uit een toneelstuk Gas Light van de Britse toneel- en romanschrijver Patrick Hamilton. Hoewel het stuk in 1938 voor het eerst werd opgevoerd, speelt het vijftig jaar eerder in Londen, in een tijdperk waarin lampen op gas brandden.
Gas Light gaat over het echtpaar Jack en Bella Manningham. Jack probeert Bella tot waanzin te drijven, door haar te laten geloven dat niets wat ze meent waar te nemen, ook werkelijk is. Een voorbeeld is daarbij dat de gaslampen in hun woning zwakker gaan branden wanneer Jack in het bovenliggende appartement zoekt naar juwelen van de vorige bewoonster (die misschien door Jack is vermoord, is de suggestie). Wanneer Bella dit dimmen aan de orde stelt wordt ze door Jack uitgelachen – waardoor ze zichzelf niet meer vertrouwt.
Op het politieke toneel is deze tactiek – het glasharde ontkennen van de werkelijkheid, waardoor mensen niet meer op hun eigen oordeel vertrouwen – steeds dominanter geworden, met name in de kringen van moderne populisten. In onze eeuw is het gepionierd door Vladimir Poetin en nagevolgd door verwante geesten als Viktor Orban en Geert Wilders.
De meester van gaslighting is echter Donald Trump.
Vijf stappen
Trumps onweerstaanbare omgang met de ‘waarheid’ is al in het begin van zijn eerste termijn beschreven door de conservatieve politieke adviseur en analyste Amanda Carpenter, een tegenstander binnen Trumps eigen partij. In Gaslighting America brengt ze Trumps proces terug tot vijf stappen die hij met elk thema steeds weer herhaalt.
Stap 1. Roep iets wilds, liefst in een forum dat je gunstig gezind is en waar je niet wordt tegengesproken (een verkiezingsbijeenkomst, Fox News, Truth Social). Liefst leid je jouw claim in door hem aan andere mensen toe te schrijven (‘veel mensen zeggen…’).
Stap 2. Journalisten en politieke tegenstanders werpen vragen op bij jouw statement. In een persconferentie of interview ontken je en bevestig tegelijk je jouw uitspraak, met name door de (niet bestaande) steun van anderen in te roepen (‘ik heb nooit gezegd dat het zo was, ik citeer alleen maar…’). Je kunt het ‘overal’ vinden, op Internet, in YouTube filmpjes, in kranten.
Stap 3. Om de ongeloofwaardige claim te voeden kondig je aan dat je binnenkort nieuwe informatie zult hebben en dat je die met het Amerikaanse volk zult delen. Het favoriete tijdsframe is twee weken – dichtbij genoeg om de interesse vast te houden en ver genoeg weg om voor afleiding te zorgen.
4. Als iemand je claim aanvalt begin je met een heftige tegenaanval, liefst vol scheldwoorden (‘loser’, ‘zwak’, ‘dom’, ‘impopulair’, ‘gek’). Deze barrage stopt pas als de tegenstander zijn beschuldigingen intrekt en jou steunt.
5. Stap 5. Je verklaart dat je gewonnen hebt. Tegen mensen die dit ontkennen zeg je dat je wel degelijk gewonnen hebt omdat je een winnaar bent, president van de VS, met de hoogste kijkcijfers en de grootste stembuszege en de meeste toeschouwers. Alle feiten die dit weerspreken zijn oneerlijk, doorgestoken kaart.
En dan keer je desgewenst terug naar stap 1.
Carpenter laat in dit schema zien hoe Trump steeds weer werkt. Met de ‘valse’ geboorteakte van Obama, de conflicten met Iran en Noord-Korea, de bouw van de grensmuur met Mexico. Etcetera etcetera. Recente voorbeelden zijn de claims dat hij misdaad in Los Angeles en Washington heeft opgelost, en vrede gesticht in zeven internationale conflicten.
En dus de Epstein-stukken.
Maar. Daar is iets geks gebeurd. Plotseling lijkt het script van gaslighting niet meer te werken, de eigen aanhang accepteert niet dat Trump de zaak voor gesloten verklaart en komt tegen hem in opstand.
Boemerang
Wat we zien is, denk ik, gevolg van het feit dat Trump de verkiezingen heeft gewonnen en halverwege het traject, mid-gaslighting, plotseling van kamp is veranderd. Tussen stap 2 (de beschuldigingen in de verkiezingscampagne) en 3 (het beloven van openheid door hemzelf, zijn minister van justitie en zijn adviseurs) is Trump van kandidaat tot president geworden en dus van aanvaller tot verdediger – van onderzoeker tot beheerder van geheimen. En dus werken stap 4 en 5 niet meer. Wie zou hij moeten aanvallen: zijn eigen aanhang die precies eist wat hijzelf gevraagd heeft? Zijn eigen minister? Zichzelf? En hoe zou hij een overwinning moeten uitroepen, als je niet meer weet wat hier een overwinning zou zijn, het sluiten van de zaak of het vrijgeven van alle documenten?
Toen stap 4 en 5 niet werkten, ging Trump over op een ander beproefd recept: afleiding. Of zoals zijn adviseur Steve Bannon het ooit heeft genoemd: flooding the zone. Zoveel onzin over het publiek uitstorten dat ze niet meer weten waar ze het zoeken moeten. In de dagen van de grootste Epstein-opwinding publiceerde Trump volgens een telling van webzine Politico zevenenveertig onzin-berichten met verschillde thema’s – aankondigingen, beschuldigingen, verdedigingen, vieringen, toe-eigeningen, benoemingen, beledigingen. Hielp het? Een beetje. Zonder actie in het ontbonden Huis van Afgevaardigden verloor het schandaal zijn focus – en de moord op Charlie Kirk met de nasleep van politiek geduide mass shootings slokte alle aandacht op in september.
Maar nu wordt het dus oktober, met een Huis-motie die gaat eisen dat de regering alles vrijgeeft, en die een meerderheid zal krijgen. Waar alles weer mee van voren gaat beginnen.
Afloop
Hoe dit alles zal aflopen kan natuurlijk niemand voorspellen. Mijn beste gok is dat Trump de rest van zijn ambtstermijn door Epstein-zaken geplaagd zal worden, maar er niet door ten onder zal gaan. Zoals bij koning Amfortas in Wagners Parsifal zal het een wond zijn waaraan hij zal lijden, maar niet kan overlijden. Daarvoor is de wond niet diep genoeg, de kwestie niet belangrijk genoeg. Niet zoals oorlog en vrede. Niet zoals economische groei en inflatie.
Wat echter wel kan gebeuren is dat ‘Epstein’ Trump zal hinderen in zijn pogingen Amerika geheel naar zijn hand te zetten, tot het een soort Hongarije zal zijn geworden. Al zijn het niet zozeer de MAGA-supporters die dit proces beïnvloeden als wel de gedogers in het Congres en de rechtbanken. Maar hoe die handelen zal mede afhangen van Trumps populariteit bij zijn vaste aanhang. En die zal hier wellicht onder lijden.
Geef een filosofisch gesprek cadeau!
